Hoogenberg-Wegerif Apeldoorn
Grafmonumenten zijn van veel culturen de overblijfselen die het langste de tand des tijd doorstaan. Denk bijvoorbeeld aan de piramides van Egypte of dichterbij de hunebedden in Drenthe. Op de Veluwe zijn nog veel grafheuvels te vinden, de oudste en meest bekende in Nederland is ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd in Apeldoorn. Aan het eind van de 19e eeuw kende Nederland een periode van economische bloei en werden in deze tijd veel nieuwe bedrijven opgericht.
Ook Natuursteenbedrijf Hoogenberg -Wegerif stamt uit deze tijd. De bedovergrootvader van de jongste generatie binnen het bedrijf stichtte het in 1897 aan de Nieuwstraat in Apeldoorn. In die jaren geschiede het bewerken van steen uitsluitend handmatig, vandaar de naam steenhouwerij. Naast grafstenen werd in het bedrijf ook veel natuursteen gehouwen voor toepassing in de bouw zoals gevelstenen, raam- en deurdorpels, wastafels en dergelijke. Grafmonumenten en gedenkstenen zijn in de ruim 120 jarige historie van het bedrijf een belangrijk onderdeel gebleven. In 1928 werd de eerste machine geïnstalleerd in de werkplaats aan de Nieuwstraat en werd de naam Elektrische Steenhouwerij geïntroduceerd. Nederland is een van de weinige landen ter wereld zonder eigen natuursteen ontginning, waardoor al het materiaal geïmporteerd moet worden. Lange tijd is dit vooral het Belgische hardsteen geweest, en een enkele keer werd er gebruik gemaakt van het Italiaanse witte marmer. Op de oude gedeeltes van de diverse begraafplaatsen is dit nog altijd goed te zien. De zwarte platen die op veel stenen uit het begin van de vorige eeuw geschroefd zijn gemaakt van zwart glas. Slecht bij hoge uitzondering werd graniet toegepast als grafmonument.
Tijdens de beide wereldoorlogen kwam de import van steen stil te liggen. Op de begraafplaatsen, waar monumenten uit die periode staan is dit goed te zien aan de creatieve wijze waarop uit allerlei kleinere stukken een gedenksteen werd samengesteld. Zo is aan de hand van een begraafplaats meer af te lezen van de geschiedenis en cultuur van een land. Natuurlijk vormde religie een belangrijk aspect in de cultuur van gedenken: de ingetogen vormgeving onder invloed van het Calvinisme naast de meer uitbundig vormgegeven grafmonumenten op Katholieke begraafplaatsen. In de tijd van de verzuiling was er, zoals bij veel middenstanders het geval was, een onderscheid tussen de katholieke- en de protestantse steenhouwerij. Met de ontzuiling zoals die zich vanaf de jaren zestig ontwikkelde is ook dit onderscheid verdwenen.
Niet alleen religie, maar ook sociale klasse is nog altijd goed zichtbaar op de oudere begraafplaatsen, in Apeldoorn waren 5 klassen op de begraafplaatsen. De eerste klasse voor de welgestelde burgers en zo liep dit door tot de 5e klasse. Naast vormgeving bestond dit onderscheid ook uit locatie en grootte van het graf. In de historie van het bedrijf zijn veel openbare monumenten vervaardigd zoals: in Apeldoorn op de begraafplaats aan de Soerenseweg het monument ter nagedachtenis aan de Indie gangers, en het monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de vliegramp op het lyceum, de gedenkstenen in het Verzetstrijderspark bij Marialust. Elders in Nederland onder andere het Grebbeberg monument, het Paarden reddingsboot graf op Ameland en het oorlogsmonument in Sijtwende.
Met de veranderingen in de samenleving zoals die zich vanaf de jaren 60 ontwikkelden werd de dood ook op een heel andere wijze ervaren. Oorspronkelijk vormde het gedenken van de doden een centraal punt in de gemeenschap, aanvankelijk in de kerk en vanaf begin 19e eeuw rond de kerk op het kerkhof. Dit kwam steeds meer buiten de stadsgrenzen te liggen, maar ook in de indeling van begraafplaatsen en vormgeving van grafmonumenten kwam de tijdgeest tot uitdrukking. Niet alleen veel nieuwbouwwijken uit die tijd kenmerken zich door een grote standaardisering en eenvormigheid ook in de grafstenen was dit het geval. Intussen was in de natuursteen wereld de globalisering al tot volle wasdom gekomen doordat steen van over de hele wereld in Europa geïmporteerd werd, aanvankelijk vooral in de vorm van ruwe blokken die naar Italië voor verdere verwerking verscheept werden.
Tegenwoordig worden steeds meer verwerking processen in de landen van herkomst verricht, vanuit het duurzaamheids oogpunt is dit een goede ontwikkeling: er wordt minder afval getransporteerd en bovendien biedt deze verwerking goede economische kansen voor de vaak arme gebieden waar de steen gewonnen wordt. Dit traject loopt veelal via importeurs en agenten met als risico dat er weinig controle is op kwaliteit, arbeidsomstandigheden en milieu effecten. Hoogenberg Wegerif heeft voor een andere aanpak gekozen en heeft sinds 2000 een eigen vestiging in China waar vandaan wekelijks containers vertrekken met natuursteen producten naar Apeldoorn. Door deze korte verbindingslijnen is goede controle op de werkwijze en kwaliteit van werkplaats en eindproduct mogelijk. Bovendien kunnen door de rechtstreekse levering lagere verkoopprijzen gehanteerd worden.
Doordat de steen uit allerlei gebieden met name Azië, Afrika en Zuid Amerika beschikbaar is gekomen is ook het kleuren gamma vrijwel onbeperkt. Dit sluit ook goed aan op de ontwikkeling in het verwerken van de dood zoals die zich sinds eind vorige eeuw gevormd heeft. Waar vroeger grafmonumenten middels een fotoboek gepresenteerd werden is het tegenwoordig mogelijk om uit een uitgebreide collectie een keuze te maken zoals in de modeltuin die aan de koningslijn is ingericht met meer dan 200 grafmonumenten. Nabestaanden proberen steeds meer een individuele vorm te geven aan het monument door een variatie aan natuursteensoorten in verschillende bewerkingen in combinatie met andere materialen als glas en metaal. De dood is onlosmakelijk met het leven verbonden en ook het herdenken van de doden zal altijd voortgang vinden. Het is mooi en dankbaar werk om deze traditie in een oud ambachtelijk familie bedrijf met de middelen van deze tijd voort te kunnen zetten.
